مقدمه :

نیشابور را قبل از آنکه با عطار و خیام و یا حتی کهن دژش که در حمله مغولها ویران شد، بشناسند؛ با فیروزه اش که گفته می شود قدمتی چند هزار ساله دارد، می شناسند.قدیمی ترین معدن دنیا با پیشینه بیش از 8000 سال معدن فیروزه نیشابور می باشد . اسکلت یافت شده در شهر شادیاخ در منطقه قدیم نیشابور که با کربن 14 تعیین سن شده و سنی حدود 6000 سال را نشان میدهد، کمربندی از فیروزه بر کمر دارد که نشانه قدمت استخراج فیروزه از این معدن می باشد . براساس شواهد باستان شناسی و معدن کاری قدیمی، مرکز، شرق و شمال ایران دارای کهنترین پیشینه فلزگری می باشند. اواخر هزاره هفتم در ایران را مرحله گذر از عصرنوسنگی به عصر فلزات می دانند، در حالیکه عصر نوسنگی در اروپا تا هزاره چهارم ادامه داشته است.در سال 1966 درفرانسه مجسمه گوسفندی که از فیروزه ساخته شده بود و در موزه ای به نام هنر 7000 ساله ایران به تماشای همگان گذاشته شده بود، این موضوع نیز نشان از آن دارد که تاریخچه استخراج فیروزه در ایران به بیش از 7000 سال میرسد.  معدن فیروزه نیشابور سفره ای فراخ برای گرد آمدن روزی  مردم منطقه می باشد . در میان مردمان اعتقاد بر این است که فیروزه باعث رفع چشم زخم و افزایش رزق و روزی می شود .

افسانه هایی راجع به فیروزه :

فيروزه و رنگ دلرباي آن براي قرنها همواره با بشر زندگي کرده است و بتدريج خرافاتي نيز در رابطه با فيروزه بوجود آمده است. در قرن سوم عقيده بر اين بود که با استفاده از جواهرات تزيين شده با فيروزه از افتادن سوار از اسب جلوگيري به عمل مي­آيد. تغيير رنگ فيروزه خيانت زن به مرد را آشکار مي­کرد. در قرن 12نويسندگان عرب مي نويسند که:  فيروزه در هواي پاک و تميز مي­درخشد و در هواي تاريک کم رنگ مي­شود. حتي بر اين عقيده بودند که تغييرات رنگ آن باعث دگرگونی آب و هوا مي­شود. پارسيان بر اين عقيده بودند که بازتاب ماه روي سنگ فيروزه براي آنان خوش شانسي مي­آورد و از آنان در مقابل شيطان محافظت مي­کنند. بعضي بر اين عقيده بودند که نگاه کردن به سنگ فيروزه اثر شفا بخشي روي چشم دارد. در قرن 15ميلادي فلاسفه بر اين عقيده بودند که تغيير رنگ فيروزه از خواص اين سنگ به هنگام جذب سم است. مارکوپولو نيز راجع به اين سنگ مطالبي نوشته است.

بحث :

عملیات استخراج در معدن فیروزه نیشابور تا 70 سال پیش به صورت روباز انجام می شده است و تا جاییکه امکان داشته رگه را دنبال می کردند تا اینکه کارها به سوی علمی شدن پیش رفته و توسط یک مهندس روس تونل امروزی تعبیه شده که 2 کیلومتر تا سینه ی کوه فاصله دارد(عمق تونل).

استخراج از این معدن به روش اتاق پایه انجام میگیرد. روش اتاق پایه یکی از روش های استخراج است که با توجه به نوع ماده معدنی و پراکندگی آن قسمتهایی را به عنوان پایه باقی می گذاریم و قسمت هایی را استخراج میکنیم. حال با توجه به سنگ درونگیر وگسل ها و سختی سنگ درونگیر سقف اتاق و فاصله ی پایه ها را تعیین می کنند. ممکن مجبور شویم سنگ فیروزه دار را حتی به عنوان پایه انتخاب کنیم.

طبق پروانه استخراج ،از معدن فیروزه نیشابور سالیانه 12 تن فیروزه قابل استخراج است ، اما در حال حاضر با کمک روش های علمی و واگذاری معدن به بخش خصوصی به مقدار 40 تا 50 تن در سال رسیده است.

تخمین میزان ماده معدنی این کانسار مربوط به 15 سال پیش است و اصلاً دقیق نیست چون تا سطح آبهای زیر زمینی است ولی فیروزه باید در محیط اکسیدان تشکیل می شده و زیر زون اکسیدان تصور بر این بوده که فیروزه تشکیل نمی شده اما در حال حاضر فیروزه ای که ما داریم زیر زون اکسیدان است چون مشخص نیست زمانی که فیروزه تشکیل شده عمق آبهای زیر زمینی کجا بوده است. ژنز فیروزه در داخل گسل ها می باشد، گسل مشکان در معدن فیروزه نیشابور نمود دارد .در اواخر ائوسن و اوایل الیگوسن توده ی ماگمایی با ترکیب فسفر دار داشته ایم که موادی مثل اورانیوم ، مس ، و مولیبدن همراه آن بوده سپس یک توده ی دیگر ماگمایی با ترکیب هیدروترمال شامل مس و آهن وارد محیط شده،آبهای فرو رو مس و آهن را حل کرده و در کنار فسفر و آلومینیوم نهشته می کند.فسفات مس آبدار فیروزه آبی رنگ را ایجاد می کند و هر چه کاتیون های آهن اضافه شود به سمت سبز میل می کند.

آلونیت که در زبان محلی پی نامیده می شود یک نشانه ی مهم برای یافت فیروزه می باشد ،معمولاً هر جا آلونیت باشد بعد از آن فیروزه است .

جایی که درزه ها با هم تداخل دارند بهترین فیروزه آنجا یافت می شود.

زمانی که یک سنگ درونگیر تیره سرشار از اکسیدهای منیتیت ، منگنز ، مولیبدن داشته باشیم یک فیروزه محکم و خوش رنگ داریم.

تغییرات آزمایشگاهی روی فیروزه :

 

متاسفانه در سالهاي اخير بعضي افراد سودجو در بعضي نقاط دنيا با سوء استفاده از نام و شهرت جهاني فيروزه  نيشابوري اقدام به تغييراتي روي فيروزه نامرغوب و بدون کيفيت خود کرده و با انجام عملياتي آن را به شکل فيروزه نيشابوري تبديل مي­کنند. چند نمونه از اين روشها به شرح زير است.

Wax treated:

بسياري از فيروزه­هايي که چين صادر مي­کند با استفاده از نوع خاصي از واکس رنگ ثابتي (البته به مرور زمان کم رنگ خواهد شد) به خود مي­گيرد که اثر آن فقط در سطح فيروزه نمايان مي­شود.

 

Stabilization :  

در اين روش از مواد به چسبناک استفاده مي­شود و در طي فرآيند فشار و گرمادهي حفره­هاي درون سنگ که بسيار ريز است را با يک سري رزين پر مي­کنند. اين روش از تغيير رنگ فيروزه جلوگيري کند.

در هر دو روش بالا فيروزه بدست آمده مناسب جواهر سازي نيست ولي متأسفانه برخي با سوء استفاده از عدم اطلاع مشتري سنگهاي کم ارزش را با قيمت بالا و به اسم فيروزه­ نيشابوري به مشتريان مي­فروشند.

 

:Block

  در آن مخلوطي از رزين پلاستيک و رنگ بصورت بلوکهاي کوچکي با هم مخلوط مي­شوند. در اين روش اصلاً از هيچ فيروزه­اي استفاده نمي­شود و تنها با مخلوط کردن، مواد را

به شکل فيروزه در مي­آورند که مي­توان آن را به هر رنگ دلخواه ديگري نيز در مي­آورد.

فیروزه های مصری معمولاً کریزوکلایا کانیهای آبی رنگ دیگر هستند.فیروزه های آمریکایی به صورت شیمیایی رنگ شده اند. و فیروزه های چینی به صورت رزین و پلاستیکی هستند. کریزوکلا بر خلاف فیروزه به زبان می چسبد ولی هنوز در بازار به شکل گسترده گسترش نیافته است.

انواع فیروزه نیشابور :

فيروزه نيشابوري را به 2 دسته اصلي تقسيم مي­کنند:

1- عجمي 2- شجري که این دسته بندی خود شامل موارد زیر است:

انواع فیروزه قبل از تراش:

 

فیروزه عجمی:

گرد و درشت است و دارای فیروزه خالص به رنگ آبی سیر که گران قیمت ترین نوع فیروزه است.

فیروزه عجمی نیم رنگ:

از نوع قبلی کم رنگ تر است.

فیروزه عربی:

فیروزه ای تخت با رنگ آبی سیر است.

فیروزه توفال:

مانند عربی است ولی سنگ آن از میان رفته و فقط لایه ای از فیروزه با رنگ آبی سیر باقی مانده است.

فیروزه توفال نیم رنگ:

از نوع قبلی کمی روشن تر است.

فیروزه توفال سفید رنگ:

رنگ آبی خیلی روشن دارد.

فیروزه چغاله:

فیروزه ای است درشت شبیه فیروزه عجمی اما به رنگ آبی کم رنگ.

فیروزه شجری:

فیروزه رگه دار را گویند.

فیروزه شکوفه:

فیروزه ای است  ریز تر از چغاله و فیروزه کمی دارد.

فیروزه چال یا نرم:

این فیروزه کمی بزرگتر از عدسی در سنگهای معدن دیده می شود.

فیروزه درشت:

سنگهای نسبتا درشتی است که در آن رگه های باریک و  پراکنده و نازک فیروزه دیده می شود که از نازلترین نوع فیروزه نیشابوری است.

شايد باورکردني نباشد ولي فيروزه عجمي باندازه ناخن انگشت يک انسان بالغ در آمريکا تا مرز 2000 دلاربه فروش مي­رسد.

فرمول شیمیایی

  فرمول شيميايي فيروزه فسفات هيدرات شده مس و آلومينيوم CuAl6(PO4)4(OH)8.4H2o   است. براي تشکيل فيروزه نياز به شرايط خاصي است. ابتدا بايستي در آن ناحيه چنين ويژگي وجود داشته باشد که اين ويژگي باعث محدود شدن معادن فيروزه در دنيا مي­شود. همچنين بايستي اين معادن داراي ترکيبات فسفري نيز باشد. همچنين وجود فلداسپار براي تشکيل فيروزه مهم است زيرا تغييرات هيدرو نرمال باعث آزاد شدن آلومينيوم فلداسپار مي­شود. فسفر نيز معمولاً در اثر تشکيل اسيد فسفريک در تحولات هيدرو ترمال بوجود مي­آيد.

در جدول زير خواص فيزيکي و شيميايي فيروزه آمده است.

Classification

Mineral

Birthstone

December & 11th anniversary

Main Source

Iran(neyshabour)

Color

Blue,Green,Blue-green

formula

CuAl6(P04)8.4H20

Crystal structure

Triclinic(massive)

Color/Spectrum

Greenish gamma.

Composition

Salt of phosphoric acid.

Crystal Shape

Asymmetric.

Light interaction

None-Vitreous

Atomic (Crystal )Structure

No crystallization.

Index of Refraction

1.62

Density (Relative)

2.6 - 2.9

Hardness (Mohs Scale)

5.5

Uses

Healing properties,Jewelry, ornamenta, decorative

منابع

/www.aftab.ir

/www.azadun.blogsky.com

/www.firoozeh-iran.com

/http://fa.wikipedia.org

/www.khorasan.ir

/www.ngdir.com

 و با استناد به گفته های کارشناسان معدن فیروزه نیشابور

 


 

نوشته شده توسط رضا احمدی در جمعه بیست و سوم آذر 1386 ساعت 18:29 موضوع | لینک ثابت